Tarih boyunca başarılı olan kadınların bir noktada saklanmak zorunda kaldığını, emeklerinin ellerinden alındığını ya da görünür olmanın ağır bedellerini ödediğini defalarca duyduk. Hatta çoğu zaman buna bizzat şahit olduk.

Başarılı kadın yazarların eserleri hayatlarındaki erkekler tarafından kendi adlarıyla yayımlandı; kadın ressamların tabloları ve üslupları erkek figürler tarafından sahiplenildi. Daha yakın tarihte ise başarılı ve ünlü kadınlar, medyanın sürekli cinselleştirdiği ve özel hayatlarını kamusal bir malzemeye dönüştürdüğü figürlere dönüştü.

Üstelik burada yalnızca geçmişten söz etmiyoruz. Bu örüntü bugün de farklı biçimlerde karşımıza çıkıyor. Görünür ve başarılı bir kadınsanız, sanki önünüzde iki seçenek varmış gibi: Ya bir bedel ödeyeceksiniz ya da toplumun çizdiği sınırlara uyacaksınız.

Kendi adı ve kimliğiyle var olmayı seçen kadınlar bile bu kez toplumun beklentilerini eksiksiz karşılamak zorunda bırakılıyor. Üstelik bu yalnızca Türkiye'ye özgü bir durum değil. Farklı coğrafyalarda ve kültürlerde biçimi değişse de başarılı bir kadının adı çoğu zaman yaptığı işten önce başka bir gerekçeyle anılıyor. Medya kültürü de zaman içinde bu bakış açısını yeniden üretiyor ve normalleştiriyor.

Britney Spears bunun en görünür örneklerinden biri.

Britney, 20'li yaşlarından itibaren medyanın yoğun ilgisi altında yaşadı. Bir yandan genç kızlara örnek olması beklenen "Amerikan kızı" olarak pazarlanırken, diğer yandan bedeni ve özel hayatı magazin basınının ana malzemelerinden biri haline geldi. Basın toplantılarında müziğinden çok özel hayatına ilişkin sorular soruldu; ilişkileri ve kıyafetleri kariyerinin önüne geçirildi.

2007 yılına gelindiğinde Spears, yaşadığı ruhsal krizle yeniden gündeme geldi. Ancak medya bu krizi çoğu zaman bir insanlık durumu olarak değil, seyirlik bir olay olarak sundu. Saçını tıraş etmesi ya da paparazzilerin araçlarına şemsiyeyle vurması gibi anlar empatiyle değil, sansasyonel başlıklarla ve alaycı bir dille işlendi. Bir insanın yaşadığı kriz, kısa sürede bir eğlence programının malzemesine dönüştü.

Bunun ardından 2008'de başlayan vesayet süreci, Spears'ın hayatındaki kontrolün daha da artmasına neden oldu. Babası Jamie Spears'ın vasiliğinde geçen yıllar boyunca sanatçının finansal kararları, kariyeri ve kişisel hayatı üzerinde ciddi kısıtlamalar oluştu. Dünyanın en tanınan kadın sanatçılarından biri, kendi hayatı üzerindeki karar hakkını uzun yıllar boyunca büyük ölçüde kaybetti.

Ve Britney Spears bu hikâyenin tek örneği değil.

Güney Kore'de K-pop yıldızı Sulli, yıllarca süren siber zorbalığın ardından 2019'da hayatını kaybetti. Japon gazeteci Shiori Ito, yaşadığı cinsel saldırıyı kamuoyuna açıkladığında destek ararken yoğun bir toplumsal tepkiyle karşılaştı. Mısır'da ise TikTok içerikleri üreten genç kadınlar, sosyal medya paylaşımları nedeniyle hukuki süreçlerle karşı karşıya kaldı. Bu örneklerin koşulları birbirinden oldukça farklı. Ancak hepsinde kadınların görünürlüğünün, zaman zaman kendi üretimlerinden bağımsız biçimde denetim ve yargı konusu haline geldiğini görüyoruz.

Coğrafya, kültür, medya değişiyor; fakat görünür olan kadın üzerindeki denetim farklı şekillerde varlığını sürdürüyor.

Türkiye'de bu örüntünün yakın tarihli örneklerinden biri ise 2025 yılında Manifest grubuyla yaşandı.

Hikâye, tanıdık bir yükseliş anlatısıyla başlıyor. Big5 Türkiye yarışmasıyla kurulan altı kişilik grup, kısa sürede geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı ve uluslararası konserlere uzanan bir başarı yakaladı. Fakat görünürlük arttıkça grubun üzerindeki toplumsal ve medyatik denetim de görünür hale geldi.

Eylül 2025'te başlayan tartışmalar, grubun sahne performansları ve görünüşleri üzerinden yürütülen ahlaki değerlendirmelere dönüştü. Ardından savcılık soruşturması ve sansür tartışmaları gündeme geldi. Grubun kariyerlerinin henüz başında olması ise bu baskıyı daha da dikkat çekici hale getirdi. 

Sosyal medyada özel hayatlarına yönelik yorumlar ve linç kampanyaları başladı. "Yapay", "yetenek yok", "sadece görüntü" gibi indirgeyici bir dille sürekli itibarsızlaştırma şeklinde haberler yer aldı. Popülerlik arttıkça görünürlük, görünürlük arttıkça da gözetim arttı. 

Bu gözetimi büyüten aktörlerden biri de yine medyaydı. Manşetler, sosyal medya hesapları ve magazin programları grubun müziğinden çok kıyafetlerini, sahne hareketlerini ve özel hayatlarını konuştu. Yeni bir klip ya da sahne performansı, bir sanat üretimi olarak değerlendirilmek yerine yargılanacak bir "davranış"a dönüştü.

Tıpkı Britney Spears'ın yaşadığı krizin kendisinden daha fazla konuşulması gibi, kadın sanatçıların kıyafetleri ve bedenleri ürettikleri işlerin önüne geçti.

Böylece toplumsal yargı, zaman zaman resmi soruşturmalara kadar uzanan bir sürecin parçası haline geldi. Medya ve siyasi baskı birbirini besledi. Medyada yaratılan tartışma kamusal bir meseleye dönüştüğüne şahit olduk.

Üstelik bu ilk kez yaşanmıyor.

Gülşen, Hadise, Nez ve daha birçok kadın sanatçının kariyerleri boyunca benzer biçimde bedenleri, kıyafetleri ve özel hayatları üzerinden tartışıldığını gördük.

Peki medya neden böyle davranıyor?

Bu sorunun tek bir cevabı yok. Ancak birkaç temel dinamik, bu örüntünün neden bu kadar kalıcı olduğunu anlamamıza yardımcı olabilir.

İlk olarak ticari boyutu var.

Skandal, öfke ve bölümlere ayrılmış bir "düşüş hikâyesi"; sakin ve saygılı bir başarı haberinden çok daha fazla tıklanma, izlenme ve etkileşim getirebiliyor. Bir kadının başarısını anlatmak sıradan bir haberken, "kontrolden çıkması" günlerce süren bir medya hikâyesine dönüşebiliyor. Bir kadın sanatçının çöküşü haftalarca konuşulurken, aynı yoğunlukta bir başarı hikâyesinin gündemde kalması çoğu zaman daha zor.

İkinci olarak, medya toplumdan bağımsız bir aktör değil.

İçinde bulunduğu toplumun cinsiyet normlarını yalnızca yansıtmakla kalmıyor, onları yeniden üretebiliyor. Bir kadın kendisinden beklenen sınırların dışına çıktığında, medya onu yeniden tanımlayan ve "konumlandıran" bir mekanizmaya dönüşebiliyor. Kadının ne giydiği, nasıl davrandığı, kiminle birlikte olduğu ya da sahnede nasıl hareket ettiği haberin kendisi haline geliyor.

Üçüncü olarak ise kontrol meselesi var.

Kadının emeği, bedeni ve görünürlüğü üzerindeki toplumsal denetim yeni bir mesele değil. Medyanın kadın sanatçıları ele alış biçiminde de bunun izlerini görmek mümkün. Kadın ne kadar görünür ve bağımsız hale gelirse, onun hakkında yeniden bir çerçeve çizme ihtiyacı da o kadar belirginleşebiliyor.

Çünkü kadın sanatçıdan yalnızca başarılı olması beklenmiyor. Başarılı olurken nasıl görünmesi, nasıl davranması, ne giymesi, ne söylemesi ve ne kadar göz önünde olması gerektiğine dair kurallar da beraberinde geliyor.

Üstelik bu durum erkek sanatçılar için aynı biçimde işlemiyor. Erkeklerin görünürlüğü elbette eleştiriden tamamen bağımsız değil; ancak özel hayatları, fiziksel görünümleri ya da sahnedeki davranışları çoğu zaman kariyerlerinin ve yeteneklerinin önüne kadınlarda olduğu kadar sistematik biçimde geçmiyor. Bir erkek sanatçı hata yaptığında ya da yıllar içerisinde görünüşü değiştiğinde tartışmanın merkezine çoğunlukla işi yer alırken, kadın sanatçının bedeni ve “nasıl göründüğü” kolaylıkla hikâyenin kendisine dönüşebiliyor.

Britney Spears’ın hikâyesinden Manifest’e uzanan çizgide değişen şey medya araçları olabilir. Magazin dergilerinin yerini sosyal medya aldı, paparazzilerin yerini telefon kameraları aldı. Ancak kadınların sadece başarısını kutlamayı hala öğrenemedik.

Artık sormamız gereken soru şu: Kadınların görünürlüğünü neden hâlâ kendi kurallarımızla ölçüyoruz ve bu döngüyü nasıl kırabiliriz?

Zehra KALAYCI ERDİREN

Kaynaklar:

• - https://adigaskell.org/2022/09/28/successful-women-more-likely-to-be-criticized-in-the-media/
• - https://www.forbes.com/sites/lizelting/2019/07/26/the-destructive-power-of-social-mediaand-how-successful-women-can-navigate-the-hate/
• - https://www.thecourieronline.co.uk/21st-century-witch-hunts-why-do-we-hate-the-women-of-hollywood/